Kronik Solunum Hastalıklarının ve Risk Faktörlerinin Küresel Yükü, 1990-2019: Küresel Hastalık Yükü Çalışması 2019’dan Bir Güncelleme

Kronik solunum hastalıkları, dünya genelinde yaşam süresini ve yaşam kalitesini etkileyen önemli sağlık sorunları arasında yer almaktadır. Bu hastalıklar özellikle yaşlanan nüfus, tütün kullanımı, hava kirliliği ve çeşitli çevresel ve mesleki maruziyetlerle birlikte önemli bir küresel hastalık yüküne neden olmaktadır. 2023 yılında yayımlanan bu araştırmada, 1990-2019 döneminde kronik solunum hastalıklarının küresel ölçekteki yaygınlığı, ölüm yükü ve hastalık yükündeki değişimler değerlendirilmiştir. Çalışmada 204 ülke ve bölgeden elde edilen veriler kullanılarak kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH), astım, pnömokonyoz, interstisyel akciğer hastalıkları ve pulmoner sarkoidoz gibi önemli hastalık grupları incelenmiştir.

Makaleye göre 2019 yılında kronik solunum hastalıklarından etkilenen kişi sayısı yaklaşık 454,6 milyon olarak belirlenmiştir. Aynı yıl bu hastalıklarla ilişkili yaklaşık 4 milyon ölüm meydana gelmiştir. Araştırmaya göre kronik solunum hastalıkları, küresel ölçekte en önemli ölüm nedenleri arasında üçüncü sırada yer almıştır. 1990-2019 yılları arasında kronik solunum hastalıklarına bağlı toplam ölüm sayısında yaklaşık %28,5, toplam prevalansta ise %39,8 oranında artış görülmüştür. Bununla birlikte, nüfusun yaş yapısı ve büyüklüğündeki değişimler dikkate alınarak hesaplanan yaşa göre standardize edilmiş ölüm oranında %41,7, prevalans oranında ise %16,9 oranında azalma saptanmıştır.

Çalışmaya göre KOAH, kronik solunum hastalıklarına bağlı ölümlerin en önemli nedeni olmayı sürdürmüştür. 2019 yılında KOAH nedeniyle yaklaşık 3,3 milyon ölüm gerçekleştiği tahmin edilmiştir. Astım ise yaklaşık 262,4 milyon vaka ile kronik solunum hastalıkları arasında en yüksek prevalansa sahip hastalık olarak belirlenmiştir. Makalede KOAH, astım ve pnömokonyoz için yaşa göre standardize edilmiş hastalık yükünün zaman içerisinde azalmasına rağmen, interstisyel akciğer hastalıkları ve pulmoner sarkoidoz açısından bazı göstergelerde artış eğilimi bulunduğu vurgulanmaktadır. Bu bulgular, kronik solunum hastalıklarının tümünün aynı yönde değişmediğini ve hastalık türüne göre farklı önleme ve sağlık politikalarına ihtiyaç duyulduğunu göstermektedir.

Araştırmada ülkelerin sosyodemografik özellikleri ile kronik solunum hastalıklarının yükü arasında da belirgin farklılıklar bulunduğu gösterilmiştir. Araştırmaya göre düşük ve düşük-orta sosyodemografik düzeye sahip ülkelerde kronik solunum hastalıklarına bağlı ölüm ve hastalık yükü daha yüksek seviyelerde seyretmiştir. Bu durumun yalnızca sağlık hizmetlerine erişimle değil, tütün kullanımı, hava kirliliği, mesleki maruziyetler, yakıt türleri ve diğer çevresel koşullarla da ilişkili olduğu değerlendirilmektedir. Çalışmaya göre kronik solunum hastalıklarının küresel yükünün azaltılabilmesi için yalnızca hastalık ortaya çıktıktan sonra tedavi uygulanması yeterli olmayıp, risk faktörlerinin toplum düzeyinde azaltılması da büyük önem taşımaktadır.

Makalede sigara kullanımı, kronik solunum hastalıkları açısından en önemli değiştirilebilir risk faktörü olarak öne çıkarılmıştır. Özellikle KOAH ile tütün kullanımı arasında güçlü bir ilişki bulunduğu belirtilmiştir. Hava kirliliği ve mesleki risklere bağlı maruziyetler de önemli katkı sağlayan faktörler arasında değerlendirilmiştir. Araştırmaya göre KOAH açısından uygun olmayan sıcaklık koşulları da risk oluştururken, astım bakımından yüksek vücut kitle indeksinin önemli bir risk faktörü olduğu belirlenmiştir. Bu sonuçlar, kronik solunum hastalıklarının önlenmesinde sigara kontrolü, hava kalitesinin iyileştirilmesi, işyerlerinde zararlı maddelere maruziyetin azaltılması ve sağlıklı yaşam koşullarının desteklenmesinin birlikte ele alınması gerektiğine işaret etmektedir.

Çalışmada ayrıca kronik solunum hastalıklarının küresel yükünde yaşlanma ve nüfus artışının önemli etkileri olduğu ortaya konulmuştur. Yaşa göre standardize edilmiş oranlarda genel olarak azalma görülmesine rağmen toplam vaka ve ölüm sayılarının artması, dünya nüfusunun büyümesi ve yaşlı nüfusun artmasıyla açıklanmaktadır. Makaleye göre bu durum, sağlık sistemlerinin kronik solunum hastalıklarına yönelik uzun süreli bakım ve tedavi ihtiyacını dikkate almasını gerekli kılmaktadır. Özellikle düşük ve orta gelirli bölgelerde erken tanı, etkili hastalık yönetimi, koruyucu sağlık hizmetleri ve risk faktörlerinin azaltılmasına yönelik uygulamaların güçlendirilmesi önem taşımaktadır.

Sonuç olarak, 1990-2019 dönemini değerlendiren bu araştırma, kronik solunum hastalıklarının küresel ölçekte hâlâ çok büyük bir sağlık yükü oluşturduğunu ortaya koymaktadır. Makalede yaşa göre standardize edilmiş ölüm ve prevalans oranlarında önemli düşüşler görülmesi olumlu bir gelişme olarak değerlendirilirken, toplam vaka ve ölüm sayılarındaki artışın sorunun devam ettiğini gösterdiği vurgulanmaktadır. Çalışmaya göre tütün kullanımının azaltılması, hava kirliliğinin kontrol edilmesi, mesleki maruziyetlerin önlenmesi, temiz yakıt kullanımının yaygınlaştırılması ve sağlık hizmetlerine erişimin iyileştirilmesi kronik solunum hastalıklarının yükünü azaltmada temel yaklaşımlar arasında yer almaktadır. Özellikle kaynakları sınırlı bölgelerde koruyucu sağlık politikalarının güçlendirilmesi, gelecekte kronik solunum hastalıklarına bağlı erken ölümlerin ve yaşam kalitesi kayıplarının azaltılması açısından önemli görülmektedir.