Dünya Genelinde Çölyak Hastalığının Yaygınlığı: Sistematik Derleme ve Meta-Analiz

Çölyak hastalığı, gluten tüketimiyle tetiklenen, bağışıklık sisteminin ince bağırsak dokusuna karşı reaksiyon göstermesi sonucunda bağırsak hasarına yol açabilen kronik bir hastalıktır. Hastalık başlangıçta daha çok Avrupa kökenli toplumlarda tanımlanmış olsa da zaman içerisinde dünyanın farklı bölgelerinde de görüldüğü ortaya konulmuştur. Bununla birlikte, çölyak hastalığının dünya genelindeki gerçek yaygınlığının uzun süre net olarak belirlenememiş olması önemli bir araştırma konusu oluşturmuştur. Makalede bu eksikliğin giderilmesi amacıyla dünya genelindeki çölyak hastalığı yaygınlığını değerlendiren çalışmalar sistematik olarak incelenmiş ve elde edilen veriler meta-analiz yöntemiyle bir araya getirilmiştir.

Araştırmada Ocak 1991 ile Mart 2016 arasında Medline, PubMed ve EMBASE veri tabanlarında yayımlanan çalışmalar taranmıştır. Çölyak hastalığı, çölyak, doku transglutaminaz antikoru, endomisyum antikoru ve yaygınlık gibi anahtar kelimeler kullanılarak kapsamlı bir literatür taraması gerçekleştirilmiştir. Toplam 3843 kayıt değerlendirmeye alınmış, başlık ve özet incelemeleri sonrasında uygun olmayan çalışmalar elenmiş ve tam metinleri incelenen araştırmalar arasından belirlenen kriterleri karşılayan 96 çalışma nihai meta-analize dahil edilmiştir. Çalışmada hastalık tanısının değerlendirilmesinde serolojik testler ve bağırsak biyopsisi sonuçları esas alınmıştır.

Makaleye göre 96 araştırmadan elde edilen ve toplam 275.818 kişiyi kapsayan veriler değerlendirildiğinde, doku transglutaminaz ve/veya endomisyum antikorlarının pozitifliğine dayalı küresel çölyak hastalığı yaygınlığı %1,4 olarak belirlenmiştir. Bu oran, çölyak hastalığı açısından yaklaşık her 100 kişiden 1-2’sinde hastalıkla ilişkili antikorların saptanabildiğini göstermektedir. Bununla birlikte serolojik olarak antikor pozitifliği ile biyopsiyle doğrulanmış hastalık aynı kavram değildir. Araştırmaya göre bağırsak biyopsisiyle doğrulanmış çölyak hastalığı 138.792 kişinin verileri üzerinden değerlendirildiğinde %0,7 olarak hesaplanmıştır. Bu iki farklı oranın birlikte değerlendirilmesi, tanı yönteminin küresel yaygınlık tahminleri üzerinde önemli bir etkisi olduğunu göstermektedir.

Çalışmada çölyak hastalığının yaygınlığının coğrafi bölgelere göre de değişiklik gösterdiği belirlenmiştir. Biyopsiyle doğrulanmış çölyak hastalığı yaygınlığı Güney Amerika’da %0,4, Afrika ve Kuzey Amerika’da %0,5, Asya’da %0,6, Avrupa ve Okyanusya’da ise %0,8 olarak bildirilmiştir. Makaleye göre en yüksek oranlar Avrupa ve Okyanusya’da, en düşük oran ise Güney Amerika’da saptanmıştır. Bununla birlikte bu farklılıkların yalnızca coğrafi özelliklerle açıklanamayacağı, ülkeler arasında kullanılan tanı yöntemleri, araştırma tasarımları ve incelenen toplumların özelliklerinin de sonuçları etkileyebileceği dikkate alınmalıdır. Çalışmaya göre mevcut veriler bazı bölgelerde yeterince kapsamlı olmadığından, özellikle toplum temelli yeni araştırmalara ihtiyaç bulunmaktadır.

Araştırmaya göre çölyak hastalığının yaygınlığında yaş ve cinsiyet açısından da belirgin farklılıklar bulunmaktadır. Biyopsiyle doğrulanmış hastalık kadınlarda %0,6, erkeklerde ise %0,4 oranında saptanmış ve kadınlarda yaklaşık 1,5 kat daha yüksek yaygınlık bildirilmiştir. Yaş grupları karşılaştırıldığında ise çocuklarda çölyak hastalığı yaygınlığının %0,9, yetişkinlerde %0,5 olduğu belirlenmiştir. Bu bulgular, hastalığın yalnızca belirli bir yaş grubunda ortaya çıkan bir durum olmadığını, çocukluk döneminde de önemli ölçüde görülebildiğini göstermektedir. Makalede ayrıca çölyak hastalığının dünya genelinde bildirilmiş olması, hastalığın yalnızca belirli coğrafyalara veya toplumlara özgü olmadığını ortaya koyan önemli bir bulgu olarak değerlendirilmektedir.

Sonuç olarak çalışmada çölyak hastalığının dünya genelinde yaygın olarak görülen önemli bir sağlık sorunu olduğu ortaya konulmuştur. Araştırmaya göre serolojik test sonuçlarına dayalı küresel yaygınlık %1,4, biyopsiyle doğrulanmış çölyak hastalığının yaygınlığı ise %0,7 olarak belirlenmiştir. Çalışmaya göre hastalık yaygınlığı cinsiyet, yaş ve coğrafi bölgeye bağlı olarak değişiklik göstermektedir; kadınlarda ve çocuklarda daha yüksek oranlar saptanmıştır. Makalede özellikle birçok ülkede toplum temelli yaygınlık çalışmalarının yetersiz olduğu vurgulanmaktadır. Bu nedenle gelecekte daha geniş toplumları kapsayan, standart tanı yöntemlerinin kullanıldığı araştırmaların yapılmasının çölyak hastalığının gerçek küresel yükünün daha doğru biçimde belirlenmesine katkı sağlayacağı belirtilmektedir.