Diyaliz Sonrası Yorgunluğun Yaygınlığını İnceleyen Bir Sistematik Derleme Ve Meta-Analiz

Hemodiyaliz, son dönem böbrek yetmezliği olan hastalarda yaşamın sürdürülmesi açısından temel tedavi yöntemlerinden biri olmakla birlikte, tedavi sonrasında çeşitli fiziksel ve psikolojik sorunlar ortaya çıkabilmektedir. Bu sorunlardan biri olan diyaliz sonrası yorgunluk, hastalar tarafından bitkinlik, tükenmişlik, enerji kaybı, kendini tamamen tükenmiş hissetme veya dinlenme ve uyuma ihtiyacı şeklinde tanımlanabilmektedir. Makalede, diyaliz sonrası yorgunluğun hemodiyaliz hastaları arasında oldukça sık görüldüğü ve hastaların günlük yaşamını olumsuz etkileyebilecek önemli bir sorun olduğu belirtilmektedir. Ayrıca yorgunluğun öznel bir durum olması nedeniyle değerlendirilmesinde tamamen standartlaşmış tek bir ölçüm yönteminin bulunmadığı vurgulanmaktadır.

Araştırmada, hemodiyaliz tedavisi gören hastalarda diyaliz sonrası yorgunluğun görülme sıklığının belirlenmesi amacıyla sistematik derleme ve meta-analiz yöntemi kullanılmıştır. Çalışmaya, en az üç aydır hemodiyaliz tedavisi alan yetişkin hastaları içeren gözlemsel araştırmalar dahil edilmiştir. Araştırmacılar tarafından PubMed, EMBASE, Web of Science ile Çin’e ait çeşitli bilimsel veri tabanları dahil olmak üzere altı elektronik veri tabanında kapsamlı bir tarama gerçekleştirilmiştir. İlk aşamada 4.466 kayıt belirlenmiş, tekrar eden kayıtlar ve konu ile ilgisi bulunmayan çalışmalar çıkarıldıktan sonra uygunluk değerlendirmesi yapılmıştır. Sonuç olarak 12 çalışma meta-analize dahil edilmiştir.

Çalışmaya dahil edilen 12 araştırmada toplam 2.152 hemodiyaliz hastası değerlendirilmiş ve bunların 1.215’inde diyaliz sonrası yorgunluk bulunduğu belirlenmiştir. Makaleye göre, çalışmaların her birinde bildirilen yorgunluk oranları %44,6 ile %86,2 arasında değişmiştir. Tüm veriler birlikte değerlendirildiğinde diyaliz sonrası yorgunluğun genel görülme sıklığı %61,0 olarak hesaplanmıştır. Bu sonuç, hemodiyaliz tedavisi gören yaklaşık her 10 hastanın 6’sında diyaliz sonrasında belirgin düzeyde yorgunluk yaşanabildiğini göstermektedir. Çalışmaya göre bu durum, hemodiyaliz hastalarında göz ardı edilmemesi gereken yaygın bir klinik sorun olarak değerlendirilmektedir.

Araştırmaya göre, çalışmalar arasında yorgunluk sıklığı açısından belirgin farklılıklar bulunmaktadır. İstatistiksel değerlendirmelerde çalışmalar arasındaki heterojenliğin yüksek olduğu belirlenmiş ve bu farklılığın olası nedenleri incelenmiştir. Yaşın önemli bir faktör olabileceği görülmüştür. Ortalama hasta yaşı 50 ve üzerinde olan çalışmalarda diyaliz sonrası yorgunluk sıklığı %64 olarak bulunurken, ortalama yaşın 50’nin altında olduğu çalışmalarda bu oran %45 olarak belirlenmiştir. Meta-regresyon analizinde de ortalama yaşın 50 ve üzerinde olmasının çalışmalar arasındaki farklılığın önemli kaynaklarından biri olabileceği gösterilmiştir. Bununla birlikte, yaş dışındaki bazı faktörlerin de sonuçlar arasındaki farklılıklara katkıda bulunabileceği belirtilmiştir.

Makalede ayrıca farklı ülkelerden elde edilen sonuçlar karşılaştırılmıştır. Çin’de gerçekleştirilen çalışmalarda birleştirilmiş yorgunluk oranı %57 iken, Amerika ve Avrupa’dan elde edilen çalışmalarda bu oran %68 olarak hesaplanmıştır. Bununla birlikte, kullanılan yorgunluk değerlendirme araçlarına göre de oranların değiştiği görülmüştür. Çalışmalarda farklı anket ve ölçeklerin kullanılmış olması, diyaliz sonrası yorgunluğun tanımlanması ve ölçülmesindeki farklılıkların sonuçları etkileyebileceğini düşündürmektedir. Çalışmaya göre bu durum, farklı araştırmalardan elde edilen oranların doğrudan karşılaştırılmasında dikkatli olunması gerektiğini göstermektedir.

Araştırmada elde edilen sonuçların güvenilirliğini değerlendirmek amacıyla duyarlılık analizleri ve yayın yanlılığı değerlendirmeleri de yapılmıştır. Her bir çalışmanın sırayla çıkarılması sonrasında genel sonuçlarda yalnızca küçük değişiklikler meydana gelmesi, elde edilen bulgunun genel olarak istikrarlı olduğunu göstermiştir. Ayrıca yayın yanlılığı açısından anlamlı bir bulgu saptanmamıştır. Bununla birlikte, dahil edilen 12 çalışmanın 11’inin orta kalitede, yalnızca birinin yüksek kalitede olduğu belirtilmiştir. Makalede özellikle Amerika, Avrupa ve diğer bölgelerden yeterli sayıda çalışmanın bulunmamasının sonuçların dünya genelindeki tüm hemodiyaliz hastalarına genellenmesini sınırlandırabileceği vurgulanmaktadır.

Sonuç olarak, çalışmaya göre diyaliz sonrası yorgunluk hemodiyaliz hastalarında oldukça yaygın görülmektedir ve birleştirilmiş verilere göre hastaların %61’ini etkilemektedir. Makaleye göre bu durum, yalnızca diyaliz sonrasında kısa süreli bir halsizlik olarak değerlendirilmemeli; hastaların günlük yaşamı, fiziksel işlevleri ve yaşam kalitesi üzerindeki olası etkileri açısından dikkate alınmalıdır. Araştırmada yaşın, çalışmalar arasında gözlenen farklılıkların olası nedenlerinden biri olduğu gösterilmiş olsa da diyaliz süresi, diyaliz uygulamasına ilişkin özellikler ve diğer klinik faktörlerin etkisinin daha iyi anlaşılabilmesi için daha kapsamlı araştırmalara ihtiyaç olduğu belirtilmektedir. Bu nedenle çalışmaya göre diyaliz sonrası yorgunluğun düzenli biçimde değerlendirilmesi ve hemodiyaliz hastalarının bakımında dikkate alınması önemli görülmektedir.